“उद्धार आकाशबाट होइन, तिमी आफैँबाट हुन्छ” भन्ने उद्घोषले विज्ञानप्रति आस्था जगायो।

अन्धविश्वासका चक्रव्यूहहरू भत्किँदा शिक्षण संस्थामा विज्ञान, गणित, तर्कशास्त्र र प्राविधिक सीपलाई प्राथमिकता दिइयो। यसरी अल्बानियाको कदम केवल नकारात्मक अस्वीकार मात्र थिएन, बरु सकारात्मक रूपमा विज्ञान र विवेकमा आधारित समाज निर्माणको प्रयास थियो।

धर्मको हटाइले समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो, जसलाई अन्धविश्वासविरोधी दृष्टिले हेर्दा प्रगतिशील मान्न सकिन्छ। परम्परागत अन्धविश्वासी संस्कार-जस्तो कि मृत्युपछि आत्मा पूजा, भूत-प्रेतको त्रास, चमत्कारको भरोसा-धेरै हदसम्म कमजोर भए।

विवाह, जन्म, मृत्यु आदि जीवनचक्रका संस्कारहरूलाई वैज्ञानिक, नागरिक र सामाजिक रूप दिइयो। धार्मिक संस्थाहरु गोदाम वा विद्यालयमा परिणत हुँदा, पुस्तौंदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अन्धकारलाई शिक्षा र तर्कले प्रतिस्थापन गर्‍यो।

यसरी अल्बानियाले विज्ञानमा आधारित नयाँ सामाजिक आत्मा सिर्जना गर्न खोज्यो, जहाँ मान्छे आफ्नो जीवनलाई नियतिको होइन, आफ्नै श्रम र ज्ञानको परिणाम मान्न थाल्यो। धर्मविहीन नीतिले अल्बानियालाई विदेशी धर्म-राजनीतिक हस्तक्षेपबाट स्वतन्त्र तुल्यायो।

चर्च वा मस्जिदमार्फत आउने विदेशी प्रभाव बन्द भएपछि राष्ट्रले आफ्नो राष्ट्रिय पहिचानलाई स्वदेशी आधारमा पुनः निर्माण गर्न सक्यो। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पश्चिमी राष्ट्रहरूले यसलाई आलोचना गरे पनि, वैज्ञानिक दृष्टिले यो कदमले आधुनिक राष्ट्र-निर्माणमा तर्क र विवेकको मूल्य उजागर गर्‍यो।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यसले स्पष्ट सन्देश दियो-सत्य कुनै धर्मग्रन्थमा होइन, श्रम, अनुभव र प्रयोगमा निहित छ। अल्बानियाको नास्तिक उद्घोष इतिहासमा एउटा अद्वितीय प्रयोग थियो। यसले संसारलाई देखायो कि- धर्मविहीन समाज पनि टिक्न सक्छ, बरु अझ विवेकशील र आत्मनिर्भर बन्न सक्छ। अन्धविश्वास र धार्मिक दासत्वको अन्त्यले मानिसलाई विज्ञान, तर्क र श्रमप्रति आस्था राख्न बाध्य बनाउँछ।

यद्यपि राजनीतिक हस्तक्षेप र कठोर अनुशासन अवश्यै थियो, तर त्यसले नास्तिकताको मूल्य घटाउँदैन; बरु देखाउँछ कि विज्ञान र स्वतन्त्रता केवल नास्तिक चेतनासँगै फस्टाउन सक्छन्।

समग्रमा, अल्बानियाको “ऐतिहासिक शल्यक्रिया” ले अन्धविश्वासको रोग हटाउने साहसी प्रयास गर्‍यो। यसले मानव इतिहासलाई चेतावनी मात्र दिएन, बरु प्रेरणा पनि दियो- मानव स्वतन्त्रता र भविष्यको मार्ग विज्ञान, विवेक र नास्तिकतामै छ।

“अन्धविश्वास भनेको युगको पुरानो मृत शरीर हो, जसलाई समाजले काँधमा बोकेर हिंड्दा प्रगतिको दौडमा पछि पर्छ; विज्ञान भनेको त्यही शरीरको शल्यक्रिया गरेर रोग फ्याँकी नयाँ जीवन दिने चिकित्सक हो।”

अल्बानिया १९६७ मा विश्वकै पहिलो संवैधानिक नास्तिक राष्ट्र घोषणा भयो। यस कदमलाई “ऐतिहासिक शल्यक्रिया” भनियो, किनकि यसले अन्धविश्वासको जरा काटेर नयाँ जीवनशैली रोप्यो धर्मलाई विदेशी प्रभुत्व र सामाजिक शोषणको औजारका रूपमा व्याख्या गरियो।

चर्च, मस्जिद र मठ बन्द गरिए, र मानव श्रम र विज्ञानमा भरोसा गर्न सिकाइयो। धार्मिक संस्कार हटाएर वैज्ञानिक, नागरिक र सामाजिक रूपका संस्कार लागू गरियो। विद्यालय र शिक्षण प्रणालीमा विज्ञान, गणित, प्राविधिक सीप र तर्कशास्त्रलाई प्राथमिकता दिइयो। भूत-प्रेत, चमत्कार, आत्मा पूजा जस्ता अन्धविश्वासी धारणाहरू कमजोर पारिए।

धार्मिक संस्थाहरु गोदाम, विद्यालय वा सामुदायिक स्थलमा परिणत गरियो- सांस्कृतिक अन्धकारलाई शिक्षा र तर्कले प्रतिस्थापन गरियो।धर्मविहीन नीति अपनाउँदा विदेशी धर्म-राजनीतिक हस्तक्षेपबाट स्वतन्त्रता प्राप्त भयो। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा आलोचना भए पनि यस कदमले तर्क र विवेकमा आधारित राष्ट्रनिर्माणको मूल्य देखायो।

राजनीतिक रुपमा केही समस्या रहे पनि, नास्तिकताको वैज्ञानिक मूल्य घटेन। समग्रमा, अल्बानियाले देखायो- मानव स्वतन्त्रता र भविष्य विज्ञान, विवेक र नास्तिकतामै सम्भव छ। “नास्तिकता कुनै नकारात्मक निषेध होइन, बरु सत्यको खोजीमा अन्धकार चिर्ने साहस हो; जहाँ प्रश्न गर्ने आँट हुन्छ, त्यहाँ नै नयाँ युगको ढोका खुल्छ।”

अन्ततः, अल्बानियाले आफूलाई “विश्वकै पहिलो नास्तिक देश” घोषणा गर्दा त्यो केवल राजनीतिक निर्णय मात्र थिएन, त्यो मानवीय चेतनाको एउटा ठूलो प्रयोग थियो। यद्यपि जबरजस्तीको कारणले त्यो प्रयोग विफल भयो, तर यसले संसारलाई एउटा गहिरो पाठ सिकायो-नास्तिकता थोपार्न सकिँदैन, तर चेतनाको स्तरमा पोषण गर्न सकिन्छ।

यसै सन्दर्भमा, आधुनिक युगमा हाम्रो कर्तव्य भनेको अन्धविश्वासका जरा छिचोल्दै विज्ञानलाई जीवनका सबै क्षेत्रमा मार्गदर्शक बनाउनु हो। धर्मले दिएको अन्धविश्वासलाई प्रश्न गर्ने…?

# लेखक: नवीन यादव, सर्लाही